Bước vào năm 2026, thời điểm được xem là bản lề của thập kỷ quyết định vận mệnh dân tộc. Đứng trước ngưỡng cửa của “kỷ nguyên vươn mình”, Việt Nam không còn ở trạng thái phát triển bình ổn mà đang ở trong một cuộc chạy đua khốc liệt với thời gian. Để hóa rồng, bài toán không chỉ là tăng trưởng con số GDP mà là một bước nhảy vọt về chất để thoát khỏi “trạng thái hút” của bẫy thu nhập trung bình.

Năm 2026 là lúc mỗi cá nhân cần nhận thức rằng “10 năm là con số không thương lượng”. Chúng ta không thể thay đổi quy luật nhân khẩu học, nhưng có thể thay đổi mô hình tư duy. Thoát khỏi trạng thái hút của cấu trúc cũ để tiến tới cấu trúc sáng tạo không chỉ là trách nhiệm quốc gia mà là con đường duy nhất để mỗi người trẻ không bị bỏ lại phía sau khi đồng hồ sinh học của quốc gia điểm nhịp già hóa.

Nguyên nhân và bối cảnh: Vì sao phải thoát khỏi “Trạng thái hút” (Attractor)?

Trong khoa học phức hợp, bẫy thu nhập trung bình được hiểu là một “trạng thái hút” (Attractor) – nơi hệ thống kinh tế có xu hướng rơi vào và ổn định một cách tự nhiên ở mức giá trị gia tăng thấp. Việt Nam đã cực kỳ thành công trong cấu trúc “Thực thi” (gia công theo công thức người khác), giúp GDP tăng trưởng ấn tượng và hàng chục triệu người thoát nghèo. Tuy nhiên, bối cảnh hiện tại buộc chúng ta phải phá vỡ trạng thái này vì ba nguyên nhân cốt lõi:

• Đồng hồ sinh học đang đếm ngược: Thời kỳ “dân số vàng” của Việt Nam dự kiến sẽ kết thúc vào năm 2036. Chúng ta chỉ còn khoảng 10 năm để tích lũy đủ năng lượng trước khi gánh nặng an sinh xã hội cho người già nuốt chửng mọi nguồn lực đầu tư phát triển. Nếu không giàu trước khi già, quốc gia sẽ mắc kẹt vĩnh viễn.
• Sự lỗi thời của lợi thế lao động giá rẻ: Trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa đang làm thay đổi bản chất sản xuất. Những công việc lắp ráp đơn giản đang dần bị thay thế bởi robot có chi phí ngày càng rẻ. Lợi thế giúp Việt Nam tăng trưởng 30 năm qua đang biến mất nhanh chóng.
• Sự khóa cứng của chuỗi cung ứng toàn cầu: Sau các cú sốc địa chính trị, các tập đoàn đa quốc gia đang tìm điểm cân bằng mới trong chiến lược “Trung Quốc + 1”. Một khi các vị trí trong chuỗi cung ứng mới được xác lập và “khóa cứng”, cơ hội để Việt Nam chen chân vào các công đoạn giá trị cao sẽ đóng lại trong vài thập kỷ tới.

Nhận diện các “vòng lặp” giữ chân nền kinh tế

Tại sao làm tốt hơn những gì đang làm lại không giúp thoát bẫy? Bởi vì hệ thống đang bị khóa chặt (Lock-in) bởi các vòng lặp phản hồi tiêu cực:

• Vòng lặp Lương thấp – FDI: Việt Nam thu hút FDI bằng nhân công giá rẻ. Để giữ chân họ, mức lương được duy trì ở mức thấp, dẫn đến việc lao động không có động lực và nguồn lực để nâng cấp kỹ năng, và doanh nghiệp FDI cũng không có nhu cầu chuyển giao công nghệ lõi.
• Vòng lặp Thiếu hụt nhân tài: Khi dịch chuyển sang công nghệ cao (như bán dẫn, AI), chúng ta thiếu nhân lực trình độ sâu. Sự thiếu hụt này khiến FDI phải mang chuyên gia nước ngoài sang, tri thức không được lan tỏa, dẫn đến năng lực nội sinh vẫn dậm chân tại chỗ.
• Cái bẫy thành công ngắn hạn: Khi mô hình gia công vẫn đang tạo ra con số tăng trưởng ổn định, xã hội và các nhà quản lý dễ nảy sinh tâm lý bảo thủ “chưa hỏng thì đừng sửa”. Điều này làm tê liệt các nỗ lực cải cách thể chế và đầu tư mạo hiểm cho sáng tạo.

Checklist 1 – Nhận diện bạn đang nằm trong cấu trúc nào? (Khai thác – Thực thi – Sáng tạo)

Bạn hãy kiểm tra xem mình có đang sở hữu các dấu hiệu thuộc “cấu trúc thực thi” (làm thuê, gia công) thay vì “cấu trúc sáng tạo” hay không:

• Về tính chất công việc: Công việc hiện tại của bạn là thực hiện theo các công thức, quy trình có sẵn của người khác? Nếu công việc mang tính lặp đi lặp lại, bạn đang có nguy cơ bị thay thế bởi AI và robot vốn có chi phí ngày càng rẻ,,.
• Về giá trị thặng dư: Phần lớn giá trị bạn tạo ra do ai nắm giữ? Nếu bạn chỉ nhận tiền lương (tiền công thực thi) trong khi bằng sáng chế, thiết kế và thương hiệu thuộc về người khác, bạn đang mắc kẹt ở “hạ nguồn” của chuỗi giá trị,.
• Về năng lực thích ứng công nghệ: Bạn có đang sử dụng AI như một công cụ khuếch đại năng lực hay đang lo sợ AI sẽ cướp mất việc làm của mình?,.
• Về tích lũy năng lượng cá nhân: Bạn có đang dành nguồn lực (thời gian, tiền bạc) cho việc “bảo trì” hiện tại thay vì đầu tư cho tương lai? Khi tuổi tác tăng lên, tâm lý sẽ chuyển sang bảo thủ và ngại mạo hiểm, làm giảm “trường lực” để thực hiện bước nhảy sang sáng tạo,.
• Về khung thời gian: Bạn có nhận thức được mình chỉ còn khoảng 10 năm “cửa sổ cơ hội” (đến năm 2036) để tích lũy đủ năng lượng trước khi hệ thống an sinh và gánh nặng phụ thuộc của xã hội tăng vọt?,.

Checklist 2 – công việc cần làm trong ngắn hạn (1 – 2 năm)

Mục tiêu giai đoạn này là tích lũy năng lượng và thay đổi mô hình tư duy:

• [ ] Thay đổi mô hình tư duy (Mindset shift): Chuyển từ tư duy “làm tốt hơn việc đang làm” sang tư duy “làm khác đi/tạo ra công thức mới”. Ngừng hài lòng với việc là một mắt xích gia công xuất sắc,.
• [ ] Làm chủ công cụ AI và Tư duy hệ thống: Học cách sử dụng AI để phân tích các hệ thống phức hợp và khuếch đại năng lực giải quyết vấn đề của bản thân,.
• [ ] Nâng cấp trình độ chuyên môn vượt ngưỡng: Nếu đang ở trình độ đại học, hãy hướng tới các chương trình sau đại học chuyên sâu trong các ngành công nghệ cao (Bán dẫn, AI, Công nghệ sinh học),.
• [ ] Xây dựng đệm an toàn tài chính và sức khỏe: Thiết lập các gói bảo hiểm và tích lũy sớm để giảm bớt gánh nặng khi bước vào giai đoạn dân số già, tránh việc bị hút hết năng lượng vào các nhu cầu sinh học cơ bản sau này.

Checklist 3 – công việc cần làm trong dài hạn (đến 2036 – 2045)

Mục tiêu là thực hiện bước nhảy vọt sang “Cấu trúc sáng tạo”,:

• [ ] Sở hữu Tài sản Trí tuệ (IP) hoặc Thương hiệu riêng: Không dừng lại ở việc bán sức lao động, bạn cần hướng tới việc sở hữu các thiết kế, bằng sáng chế hoặc xây dựng thương hiệu có giá trị tích lũy,.
• [ ] Tham gia vào các “Cụm Đổi mới Sáng tạo”: Di chuyển hoặc kết nối với các trung tâm công nghệ cao, nơi có sự tương tác giữa đại học – doanh nghiệp – chính phủ để tận dụng hiệu ứng lan tỏa tri thức,.
• [ ] Chuyên môn hóa sâu trong các ngành chiến lược: Trở thành nhân tài hàng đầu hoặc “tổng công trình sư” trong 11 lĩnh vực công nghệ chiến lược quốc gia (như vi mạch, vật liệu mới),.
• [ ] Chuyển đổi sang vai trò dẫn dắt/giảng dạy: Khi đã tích lũy đủ kinh nghiệm, hãy tham gia đào tạo thế hệ kế cận để phá vỡ vòng lặp thiếu hụt giảng viên trình độ cao, góp phần xây dựng “khối lượng tới hạn” cho quốc gia,.
• [ ] Duy trì sự học tập suốt đời (Lifelong learning): Liên tục cập nhật các công nghệ mới (như máy tự học, tin sinh học) để không bị lỗi thời khi cấu trúc kinh tế chuyển sang thâm dụng tri thức,.

Nguồn: Spiderum